Het vertalen van een onafhankelijk boek en het werken aan een collectie van een uitgeverij lijken van buitenaf misschien erg op elkaar, maar de aanpak verschilt aanzienlijk wanneer er meerdere verwante titels zijn. In een op zichzelf staand werk worden taalkundige keuzes gemaakt met dat boek in gedachten en blijven ze beperkt tot de pagina’s van dat boek. In een collectie moeten veel van die keuzes daarentegen in de loop van de tijd behouden blijven en ook in latere titels nog steeds werken.
Daarom wordt bij een professionele literaire vertaling van meerdere boeken het belang van het vastleggen van criteria, het handhaven van terminologie en het coördineren van de mensen die bij het project betrokken zijn, steeds groter.
In een zelfstandig geschreven boek eindigen de beslissingen met het werk.
Bij het vertalen van één enkele titel draait alles om die tekst. De vertaler moet een goed begrip hebben van het genre, de toon, de personages en het publiek, maar de beslissingen die hij of zij neemt hoeven niet per se bepalend te zijn voor toekomstige projecten.
Namen, behandelingen, terugkerende termen of manieren om bepaalde uitdrukkingen op te lossen moeten consistent zijn binnen het boek, maar het werk is relatief gesloten. Zodra het werk is afgerond, hebben die beslissingen geen directe invloed meer op andere titels.
In een redactionele collectie verdwijnt die marge. Een ogenschijnlijk kleine keuze in het eerste deel kan uitgroeien tot een criterium waaraan jarenlang moet worden voldaan.
In een collectie kan elke beslissing invloed hebben op het volgende boek.
Wanneer meerdere titels personages, eenzelfde universum, terminologie of een gemeenschappelijke redactionele identiteit delen, wordt continuïteit een belangrijk onderdeel van het project. Een eigennaam, aanspreekvorm of verzonnen term mag niet zonder duidelijke reden van het ene naar het andere deel veranderen.
Dit is duidelijk te zien in saga’s, maar ook in kinderboekencollecties, thematische series of verzamelingen werken die dezelfde redactionele lijn volgen. De lezer merkt direct op wanneer iets wat hij in het ene boek herkende, in het volgende boek op een andere manier terugkomt.
Daarom is het bij de vertaling van redactionele collecties niet voldoende dat elk deel op zichzelf functioneert. Het moet ook goed samengaan met wat er eerder gebeurd is en met wat er nog komen gaat.
Is het nodig om met verklarende woordenlijsten te werken?
In veel projecten wel. Een woordenlijst maakt het mogelijk om beslissingen vast te leggen die behouden moeten blijven: namen van personages, plaatsen, instellingen, objecten, verzonnen termen of elk ander element dat in meerdere titels terugkomt.
Hoewel we woordenlijsten meestal associëren met technische vertalingen, kunnen ze ook erg nuttig zijn bij het vertalen van romans en verhalen. In een fantasysaga helpen ze bijvoorbeeld om dezelfde oplossing te handhaven voor wezens, plaatsen of concepten die specifiek zijn voor het verhaaluniversum. In een kinderboekencollectie kunnen ze worden gebruikt om terugkerende formules of namen te bewaren die de lezer al herkent.
Bovendien voorkomt deze documentatie, wanneer er meerdere vertalers bij betrokken zijn, dat elke professional eerder genomen beslissingen helemaal opnieuw moet reconstrueren.
Wat gebeurt er als de vertaler tussen twee boeken wordt verandert?
Het is niet altijd mogelijk om dezelfde vertaler voor een hele collectie te gebruiken. Deadlines voor publicaties, beschikbaarheid of werkdruk kunnen ertoe leiden dat andere professionals moeten worden ingeschakeld.
In dat geval is de continuïteit sterk afhankelijk van de bewaard gebleven documentatie. Een beginnende vertaler moet in staat zijn om verklarende woordenlijsten, redactionele criteria, eerdere vertalingen en alle andere bronnen te raadplegen die helpen om te begrijpen hoe de collectie tot dan toe is ontwikkeld.
Het doel is niet om het oordeel te beperken, maar om context te bieden. Als bepaalde beslissingen al deel uitmaken van de identiteit van de serie, is het beste om ze te behouden zolang ze blijven werken.
De stijlgids wint aan belang.
In een zelfstandig geschreven boek kunnen veel beslissingen ter plekke worden genomen en blijven ze binnen de tekst zelf. Als er meerdere titels zijn, is het nuttiger om bepaalde criteria schriftelijk vast te leggen.
Titels, hoofdlettergebruik, dialoogconventies, de manier waarop eigennamen worden geschreven en beslissingen over buitenlandse termen kunnen worden samengebracht in een stijlgids die als referentie dient voor het gehele project.
Dit maakt het werk van een bureau dat gespecialiseerd is in literaire vertalingen met name gemakkelijker wanneer er meerdere professionals of meerdere talen moeten worden gecoördineerd. De richtlijn vervangt de taalkundige criteria niet, maar voorkomt inconsistenties en helpt een consistente redactionele lijn te behouden.
Moet de toon in alle boeken hetzelfde zijn?
Nee. Een samenhangende collectie betekent niet dat alle titels hetzelfde hoeven te klinken.
Elk werk kan zijn eigen verteller, zijn eigen ritme en zijn eigen stijl hebben. Zelfs binnen dezelfde saga kunnen het perspectief, de toon of de verhaalstructuur veranderen.
Het is belangrijk om onderscheid te maken tussen de elementen die eigen zijn aan elk boek en de elementen die deel uitmaken van de gedeelde identiteit van de collectie. Namen, titels of bepaalde termen kunnen behouden blijven, terwijl de toon verandert wanneer het verhaal dat vereist.
Consistentie gaat niet over uniformiteit, maar over het vermijden van onbedoelde veranderingen.
Ook de planning verandert.
Door één boek te vertalen, kun je het project rond één enkele oplevering organiseren. In een collectie daarentegen kunnen meerdere titels, verschillende talen en verschillende publicatieschema’s samenvallen.
Dat vereist een bredere visie. Het is belangrijk om te weten welke boeken later nog komen, welk materiaal bewaard moet worden en welke beslissingen vanaf het begin gedocumenteerd moeten worden.
Een goede planning helpt ook te voorkomen om werk weer opnieuw te moeten doen. Als elk deel als een volledig op zichzelf staand project wordt beschouwd, is de kans groter dat er verschillen in terminologie of stijl ontstaan die vervolgens gecorrigeerd moeten worden.
Wat als de boeken in meerdere talen vertaald worden?
Wanneer een collectie in meerdere markten wordt uitgegeven, wordt coördinatie nog belangrijker. Elke taal heeft zijn eigen oplossingen, maar het is raadzaam om een gemeenschappelijke structuur te hanteren voor documentatie en het bijhouden van gegevens.
Het is niet altijd mogelijk om een naam of term in alle talen op dezelfde manier te vertalen, omdat elke taal over andere middelen beschikt. Het belangrijkste is dat de beslissingen onderbouwd zijn en consistent blijven binnen elke versie.
Een literair vertaalbureau dat meerdere talen coördineert, moet die globale visie kunnen behouden zonder identieke oplossingen op te leggen waar die niet werken.
En hoe zit het met kinder- en jeugdcollecties?
In kinder- en jeugdliteratuur is continuïteit vaak nog duidelijker zichtbaar, omdat lezers terugkerende personages, formules en elementen vaak gemakkelijk herkennen.
Een uitdrukking die aan het begin van een serie verschijnt, kan een kenmerk worden. Hetzelfde geldt voor namen, plaatsen of bepaalde bronnen die in verschillende delen terugkomen.
Het onnodig wijzigen van die beslissingen kan daarom een gevoel van verstoring creëren, zelfs als de lezer niet precies kan uitleggen wat er veranderd is.
Bij dit soort projecten helpt het handhaven van consistentie om de collectie herkenbaar te houden naarmate deze groeit.
Het vertalen van een collectie is niet simpelweg het herhalen van hetzelfde proces.
Elk boek vereist een eigen leeswijze en een eigen vertaling. Wat verandert, is dat de beslissingen niet langer volledig onafhankelijk zijn.
Ze moeten naast de reeds in gebruik zijnde titels bestaan en in sommige gevallen de weg vrijmaken voor toekomstige titels. Het vertalen van een redactionele collectie vereist daarom meer documentatie, meer coördinatie en een duidelijkere overkoepelende visie.
Het doel is dat elk boek een eigen persoonlijkheid heeft, zonder de samenhang te verliezen die de lezer in staat stelt te herkennen dat het deel uitmaakt van dezelfde collectie.
Veelgestelde vragen
In een zelfstandig geschreven boek zijn de beslissingen geconcentreerd in één enkel werk. In een collectie moeten veel documenten tussen de verschillende titels worden bewaard, waardoor samenhang, verklarende woordenlijsten en coördinatie des te belangrijker worden.
Niet altijd, maar het is meestal erg handig wanneer namen, plaatsen, eigen termen of concepten voorkomen die in verschillende boeken herhaald worden.
Ja. Mocht dit gebeuren, dan is het raadzaam dat de nieuwe professional toegang heeft tot de documentatie en de beslissingen die in de voorgaande versies zijn genomen.
Nee. Elk werk kan zijn eigen toon behouden. Consistentie moet zich richten op gedeelde elementen, niet op het hetzelfde laten klinken van alle titels.
Het is raadzaam om namen, terminologie, referenties, documentatie en redactionele criteria op elkaar af te stemmen en deze vervolgens aan te passen aan de specifieke kenmerken van elke taal.
Professionele literaire vertaling met Blarlo
Bij Blarlo werken we aan vertaalprojecten voor onafhankelijke boeken, romans, verhalenbundels en literaire werken met professionele moedertaalsprekende vertalers die gespecialiseerd zijn in de betreffende taal, het genre en de doelgroep.
Als bureau gespecialiseerd in literaire vertalingen kunnen we projecten coördineren voor één of meerdere titels, waarbij we de terminologische en taalkundige consistentie in de gehele collectie waarborgen.
Bovendien beschikken we over ISO 9001- en ISO 17100-certificeringen, die onze kwaliteitsprocessen en professionele vertalingen onderstrepen.
Omdat het vertalen van een collectie niet alleen neerkomt op het achter elkaar vertalen van meerdere boeken. Het gaat erom dat elke titel op zichzelf functioneert en tegelijkertijd past bij alle andere.
Over de auteur
Laura González Toré is hoofd Marketing en Communicatie bij Blarlo.
Ze is gespecialiseerd in contentstrategie, digitale communicatie en internationalisering en werkt aan de positionering van Blarlo en het beter afstemmen van professionele vertalingen op de behoeften van bedrijven.
