Het feit dat een verhaal weinig pagina’s telt, betekent niet dat het gemakkelijk te vertalen is. In kinderliteratuur gaat de tekst hand in hand met andere elementen die rechtstreeks van invloed zijn op hoe een verhaal wordt begrepen en hoe men ervan geniet: de leeftijd van de lezer, het hardop voorlezen, het ritme, de illustraties of het spel met taal.
Daarom kan de vertaling van kinderboeken en jeugdliteratuur niet op precies dezelfde manier worden benaderd als andere soorten literaire vertalingen. Een prentenboek voor beginnende lezers, een rijmverhaal en een jeugdroman behoren weliswaar tot hetzelfde uitgeversgenre, maar vereisen zeer verschillende keuzes.
De leeftijd van de lezer beïnvloedt de manier van vertalen.
Het woord “kinderpubliek” is te algemeen. Een kind dat net begint met het lezen van boeken, beschikt niet over dezelfde leesvaardigheden als een kind dat al zelfstandig langere en complexere verhalen kan volgen.
Dit heeft invloed op de woordenschat, de zinslengte en de hoeveelheid informatie die als vanzelfsprekend kan worden beschouwd. Het heeft ook invloed op het soort verwijzingen, de humor en de manier waarop dialogen zijn opgebouwd.
Rekening houden met de leeftijd betekent echter niet dat er systematisch moet worden vereenvoudigd. Een professionele literaire vertaling moet het niveau van het origineel respecteren en beoordelen of elke keuze nog steeds geschikt is voor de beoogde lezer.
Een ongebruikelijk woord kan betekenis krijgen als de context helpt om het te begrijpen. Daarentegen kan een uitdrukking ,die te volwassen is of niet past bij het taalgebruik van het personage, geforceerd overkomen, zelfs als deze grammatisch correct is.
Ook hardop lezen is belangrijk.
Veel kinderboeken zijn niet uitsluitend bedoeld om stil te worden gelezen. Ze worden thuis, in de klas of tijdens leesuurtjes gedeeld, en daardoor krijgt de klank een bijzondere betekenis.
Pauzes, herhalingen, onomatopeeën en het ritme van zinnen kunnen allemaal deel uitmaken van de ervaring. Een constructie die op papier goed klinkt, kan onhandig overkomen wanneer iemand het uitspreekt.
Daarom is het bij bepaalde vertaalprojecten van kinderboeken en jeugdliteratuur aan te raden te controleren hoe de tekst klinkt wanneer deze hardop wordt voorgelezen. Met deze oefening kunt u te stijve formuleringen, onnatuurlijke herhalingen of ritmes die tijdens de vertaling verloren zijn gegaan, herkennen.
Het gaat er niet alleen om het begrijpelijk maken van de tekst. Het moet ook een prettige luisterervaring bieden.
En hoe zit het met rijmen?
Rijmen is een van de grootste uitdagingen, omdat het vaak niet mogelijk is om tegelijkertijd de exacte betekenis, het ritme en het oorspronkelijke rijm te behouden.
Hier komt de rol die dat onderdeel in het geheel speelt om de hoek kijken. In sommige boeken vormt rijm de structuur van het hele verhaal en helpt het de lezer te voorspellen wat er gaat gebeuren. Bij anderen komt het slechts af en toe voor en is het minder van belang.
De vertaler moet in elk geval bepalen welk onderdeel prioriteit moet krijgen. Soms is het belangrijker om het geluidseffect te behouden; andere keren om specifieke informatie over te brengen zonder de taal te forceren.
Het vertalen van een rijm gaat dus niet over het vinden van twee woorden die in de doeltaal op elkaar rijmen. Het gaat erom te begrijpen wat het bijdraagt aan de tekst en een oplossing te vinden die binnen het verhaal blijft werken.
De illustraties beïnvloeden ook de vertaling.
In een prentenboek zijn de afbeeldingen geen decoratief element. Ze vertellen vaak een deel van het verhaal dat niet is opgeschreven, of ze veranderen de manier waarop een zin wordt geïnterpreteerd.
Het kan bijvoorbeeld voorkomen dat de tekst een grap maakt over een object dat duidelijk getekend is. Als tijdens het vertalen een object wordt vervangen door een ander omdat de zin daardoor eenvoudiger wordt, past de oplossing mogelijk niet meer op de pagina.
Er zijn ook gevallen waarin tekst en beeld opzettelijk met elkaar in tegenspraak zijn om humor te creëren. Als die relatie niet in aanmerking wordt genomen, kan een deel van het effect verloren gaan.
Daarom kan alleen vertalen op basis van de tekst op zichzelf bij dit soort projecten tot problemen leiden. De vertaling moet binnen het hele boek passen.
En wat dacht je van woordspelletjes?
Kinderliteratuur maakt vaak gebruik van middelen die de mogelijkheden van taal benutten: dubbele betekenissen, verzonnen woorden, klanken, herhalingen of vervormde uitdrukkingen.
Het probleem is dat die bronnen zelden een direct tegenhanger hebben. Het letterlijk vertalen van woorden kan ervoor zorgen dat juist datgene wat de passage grappig of verrassend maakte, verdwijnt.
In dergelijke gevallen moet de vertaler een oplossing vinden die het effect behoudt, zelfs als de specifieke vorm verandert. De exacte woorden hoeven niet te worden gebruikt, maar de lezer moet wel de indruk krijgen dat er sprake is van een taalspel.
Dit soort beslissingen verklaart waarom een literaire vertaaldienst meer nodig heeft dan alleen een correcte overdracht van betekenis. Het vereist ook dat je interpreteert welke functie elke bron binnen het verhaal vervult.
Ook namen kunnen vraagtekens oproepen
Niet alle eigennamen werken op dezelfde manier. Sommige namen duiden simpelweg een personage aan, terwijl andere een betekenis hebben die informatie geeft over hun persoonlijkheid of onderdeel uitmaakt van een grap.
In dergelijke gevallen kan het behouden van de oorspronkelijke naam ertoe leiden dat de lezer een deel van die informatie mist. Maar vertalen is ook niet altijd de meest geschikte oplossing, vooral als het personage in andere boeken voorkomt of als de naam al op zichzelf bekend is.
Hetzelfde kan gebeuren met bijnamen, denkbeeldige plaatsen of verzonnen namen voor objecten. Bij de beslissing moet rekening worden gehouden met de functie binnen het geheel van het werk en moet de tekst consistent blijven.
Jeugdliteratuur is niet hetzelfde als kinderliteratuur.
Hoewel beide categorieën vaak samen voorkomen, kunnen hun behoeften heel verschillend zijn. In jeugdliteratuur hebben dialogen bijvoorbeeld vaak een grotere rol en is de natuurlijkheid van de taalstijl bijzonder belangrijk.
De personages gebruiken mogelijk uitdrukkingen die typerend zijn voor hun generatie, of een spreekwijze die dicht bij de alledaagse taal ligt. Het risico is dat er te veel modieuze woorden worden gebruikt waardoor de tekst snel veroudert, of dat er juist te neutrale dialogen ontstaan.
Ook de context is belangrijk. Een tiener in een historische roman hoort niet op dezelfde manier te spreken als een tiener in een hedendaags verhaal, en twee personages van dezelfde leeftijd hoeven ook niet per se hetzelfde taalgebruik te hebben.
Het vertalen van kinderboeken en jeugdliteratuur vereist daarom dat de keuzes worden aangepast aan het genre, de leeftijd van de lezer en de persoonlijkheid van de personages.
Moeten we altijd vereenvoudigen?
Nee. Vertalen voor kinderen betekent niet dat je elk complex woord moet vervangen door een eenvoudiger woord.
Kinderliteratuur biedt kinderen ook de mogelijkheid om nieuwe woorden te ontdekken, met taal te spelen en nieuwe uitdrukkingen te leren kennen. De context, beelden en het verhaal zelf dragen vaak bij aan de betekenisgeving.
Als een tekst te veel wordt vereenvoudigd, kan deze inhoud verliezen of kunnen kenmerken verdwijnen die deel uitmaakten van het origineel.
De vraag zou niet moeten zijn of een woord moeilijk is, maar of het zinvol is binnen de context van het werk en voor de lezer voor wie het bedoeld is.
Wat is er nodig voor een goede vertaling van kinderboeken?
Je moet het boek als een geheel bekijken. Het is niet voldoende om te controleren of elke zin de betekenis correct weergeeft.
Het is ook belangrijk om te kijken naar hoe de tekst klinkt, wat de rol van de afbeeldingen is, wat de leeftijd van de lezer is, hoe de grappen werken en welke middelen het verhaal herkenbaar maken.
Bij sommige projecten zal het tempo bijzonder belangrijk zijn. In andere gevallen gaat het om de illustraties. Bij anderen gaat het om de dialogen, de rijmen of de taalspelletjes.
Een bureau dat gespecialiseerd is in literaire vertalingen moet daarom professionals selecteren die zowel de taal als de specifieke kenmerken van het genre en het publiek kennen.
Vertalen voor kinderen gaat niet over het vereenvoudigen van een tekst. Het gaat erom dat het verhaal ook voor een andere lezer en in een andere taal blijft werken.
Veelgestelde vragen
Omdat de leeftijd van de lezer, voorlezen, illustraties, ritme en taalspelletjes van invloed kunnen zijn op veel beslissingen die in andere genres niet in dezelfde mate voorkomen.
Nee. De woordenschat moet passend zijn voor de leeftijd en de context, maar te veel vereenvoudiging kan de tekst verarmen of elementen weglaten die essentieel zijn voor het werk.
Dat hangt af van de functie. Vaak wordt voorrang gegeven aan het behoud van het rijm, en soms aan de betekenis of het ritme. Daarom bestaat er geen pasklare oplossing.
Ja. In prentenboeken kan de tekst direct afhangen van wat er op de afbeelding te zien is, dus moeten beide elementen samen worden behandeld.
Nee. In jeugdliteratuur moet vaak extra aandacht worden besteed aan dialogen, taalstijlen en generatiegerelateerde verwijzingen, waarbij zowel starheid als taalgebruik dat te veel door voorbijgaande trends wordt beïnvloed, moet worden vermeden.
Vertaling van kinder- en jeugdliteratuur met Blarlo
Bij Blarlo werken we aan vertaalprojecten van kinderboeken en jeugdliteratuur met professionele moedertaalsprekende vertalers die gespecialiseerd zijn in de taal, het genre, de leeftijd van de lezer en de doelgroep.
Als bureau gespecialiseerd in literaire vertalingen selecteren we voor elk project het meest geschikte profiel en werken we met beoordelings- en kwaliteitscontroleprocessen die worden ondersteund door ISO 9001- en ISO 17100-certificeringen.
Want vertalen voor kinderen betekent niet dat de tekst eenvoudiger moet worden gemaakt.
Het betekent begrijpen hoe ze lezen, hoe ze luisteren en hoe ze een verhaal beleven.
Over de auteur
Laura González Toré is hoofd Marketing en Communicatie bij Blarlo.
Ze is gespecialiseerd in contentstrategie, digitale communicatie en internationalisering en werkt aan de positionering van Blarlo en het beter afstemmen van professionele vertalingen op de behoeften van bedrijven.
