Het vertalen van literatuur brengt een bijzondere moeilijkheid met zich mee: trouw blijven aan het origineel betekent niet altijd letterlijk vertalen.
Een uitdrukking kan in een Spaanstalige roman prima werken, maar in het Engels kunstmatig klinken. Een woordspeling kan in het Frans volledig zijn effect verliezen. Een culturele verwijzing kan voor de oorspronkelijke lezer overduidelijk zijn, maar onbekend voor iemand die het werk in een ander land leest.
Hoe ver kan een aanpassing gaan zonder dat de vertaling in een ander werk verandert?
Trouw blijven aan een werk betekent niet dat je de structuur ervan kopieert.
Een te letterlijke vertaling kan de woorden weliswaar behouden, maar tegelijkertijd een deel van de impact van het origineel verliezen.
Zinsvolgorde, dialoogstructuur, ritme en bepaalde uitdrukkingen werken niet per se op dezelfde manier in alle talen.
Bij een professionele literaire vertaling bestaat getrouwheid dus niet alleen uit het behouden van de directe betekenis van elke zin. Het houdt ook in dat de toon, intentie en manier waarop de tekst voor de lezer werkt, zoveel mogelijk behouden blijven.
Een roman met een vlotte verteller moet die vlotte schrijfstijl blijven uitstralen. Een ironisch personage moet ironisch blijven klinken. Een opzettelijk ongemakkelijke scène mag niet neutraal worden alleen omdat de vertaling de taal heeft afgezwakt.
En hoe zit het met culturele verwijzingen?
Dat hangt af van de functie die ze hebben in het werk.
Een verwijzing naar een plaats, een gewoonte, een gerecht, een bekend persoon of een populaire uitdrukking kan deel uitmaken van de culturele identiteit van de tekst.
Als deze automatisch wordt vervangen door een gelijkwaardige verwijzing uit de doelmarkt, kan dit de sfeer beïnvloeden of zelfs relevante informatie over de personages veranderen.
Maar het simpelweg behouden ervan is ook geen garantie dat het werkt.
De beslissing hangt af van de vraag of de lezer die verwijzing moet begrijpen om het verhaal te kunnen volgen, een grap te snappen of een scène correct te interpreteren.
Daarom bestaat er geen pasklare oplossing.
In sommige gevallen is het zinvol om de oorspronkelijke referentie te behouden. In andere gevallen zal het nodig zijn een formulering te vinden die ervoor zorgt dat de boodschap begrepen kan worden zonder de tekst onnodig te wijzigen.
Woordspeling is een van de beste voorbeelden.
Een woordspeling is vrijwel onmogelijk woord voor woord te vertalen.
Als het effect afhangt van twee termen die een dubbele betekenis hebben of in de oorspronkelijke taal op elkaar lijken, kan die relatie volledig verdwijnen bij het vertalen.
Een belangrijke beslissing moet dus genomen worden.
Is het getrouwer om de exacte woorden te behouden, zelfs als het woordspel verdwijnt? Of zoek je een andere oplossing die een vergelijkbaar effect op de lezer teweegbrengt?
Soms kan juist het afstand nemen van de exacte woorden van het origineel ervoor zorgen dat de intentie ervan behouden blijft.
Dit is een van de redenen waarom het vertalen van romans en verhalen niet kan worden beperkt tot het zoeken naar gelijkwaardige termen.
En hoe zit het met de manier waarop de personages spreken?
Dat kan ook problemen opleveren.
De manier waarop iemand spreekt, kan informatie geven over zijn of haar leeftijd, persoonlijkheid, sociale context, afkomst of het tijdperk waarin hij of zij leeft.
Het letterlijk vertalen van bepaalde uitdrukkingen kan leiden tot onnatuurlijke dialogen of associaties oproepen die in het origineel niet aanwezig waren.
Maar te ver gaan met die aanpassing brengt ook risico’s met zich mee.
Door een personage een zeer uitgesproken regionaal accent in de doeltaal te geven, kunnen er bijvoorbeeld geografische of sociale bijbetekenissen worden toegevoegd die de auteur nooit heeft geïntroduceerd.
Het doel moet niet zijn om de ene manier van spreken automatisch door de andere te vervangen, maar om te begrijpen welke functie het binnen het verhaal vervult en een samenhangende oplossing te vinden.
En hoe zit het met de schrijfstijl van de auteur?
De stijl is ook onderdeel van wat vertaald wordt.
Sommige auteurs gebruiken lange en complexe zinnen; anderen hanteren juist zeer korte zinsconstructies. Sommige schrijvers herhalen bewust bepaalde woorden, terwijl anderen hun werk deels baseren op ritme, dubbelzinnigheid of de keuze van specifieke beelden.
Als al die stemmen in de doeltaal hetzelfde zouden klinken, zou een deel van wat het ene werk van het andere onderscheidt, verloren gaan.
Daarom betekent het maken van een meer natuurlijke vertaling niet dat de tekst moet worden gestandaardiseerd.
Natuurlijkheid moet samengaan met de stilistische bijzonderheden van het origineel.
Kinderliteratuur: wanneer woorden ook een klank hebben
De vertaling van kinderboeken en jeugdliteratuur brengt ook andere elementen met zich mee.
In kinderliteratuur is de tekst vaak bedoeld om hardop voorgelezen te worden. Rijm, herhalingen, onomatopeeën, klankspelletjes of verzonnen woorden kunnen net zo belangrijk zijn als hun betekenis.
Een vertaling kan de informatie correct overbrengen, maar toch niet werken als het ritme volledig verloren gaat.
Er kan ook een direct verband bestaan tussen tekst en illustratie.
Als een afbeelding de basis vormt voor een grap, rijm of woordspeling, heeft de vertaler minder vrijheid om bepaalde elementen aan te passen.
In jeugdliteratuur moeten dialogen en taalgebruik natuurlijk overkomen op het publiek, zonder dat er uitdrukkingen worden gebruikt die de persoonlijkheid van de personages of de context van het verhaal veranderen.
Betekent aanpassen dat het werk veranderd moet worden?
Niet per se.
Bij literaire vertaling betekent bewerken niet dat de tekst volledig herschreven wordt of dat de bedoeling van de auteur wordt aangepast.
Het betekent erkennen dat elke taal over andere middelen beschikt en dat het exact reproduceren van een taalkundige structuur niet altijd garandeert dat het effect ervan behouden blijft.
De grens ligt in het niet toevoegen van betekenissen, intenties of kenmerken die niet bij het origineel horen.
Eén vraag kan helpen om die grens te bepalen: maakt deze beslissing de overdracht mogelijk van iets dat al in het werk aanwezig is, of introduceert ze iets nieuws?
Wie beslist wat blijft en wat wordt aangepast?
De vertaler speelt een cruciale rol, maar is niet de enige factor.
Het genre, het publiek, de kenmerken van de uitgave, de doelgroep en de aanwijzingen van de uitgever of de auteur kunnen bepaalde beslissingen beïnvloeden.
Daarom zou een vertaalbureau voor literaire werken een historische roman, een prentenboek, een fantasyreeks of een hedendaags jeugdboek niet op dezelfde manier moeten benaderen.
Een bureau dat gespecialiseerd is in literaire vertalingen moet in staat zijn professionals te selecteren die passen bij de taalcombinatie, het genre en de specifieke kenmerken van het werk.
Wat moet een literaire vertaling dan behouden?
Er bestaat geen formule die op alle boeken van toepassing is.
Maar het doel is glashelder: de lezer van de doeltaal toegang geven tot het werk zonder onnodig te verliezen wat het definieert.
Dat omvat niet alleen de betekenis, maar ook de stem, toon, personages, het ritme en stilistische keuzes.
In sommige zinnen is het nodig om dit te bereiken door zeer dicht bij het origineel te blijven.
In andere gevallen moet men specifieke woorden vermijden om het effect ervan beter te behouden.
De sleutel is weten waarom.
Veelgestelde vragen
Nee. Een te letterlijke vertaling kan onnatuurlijke structuren opleveren of ervoor zorgen dat nuances, woordspelingen en effecten die in het origineel aanwezig zijn, verloren gaan. De prioriteit is het behoud van de betekenis en, voor zover mogelijk, de functie die de taal binnen het werk vervult.
Uitdrukkingen, woordspelingen, culturele verwijzingen, registers of bepaalde taalkundige middelen kunnen aanpassing vereisen wanneer er geen direct equivalent is dat in de doeltaal werkt.
Ja, maar ze zouden niet automatisch vervangen moeten worden. De beslissing hangt af van het belang van de verwijzing voor het verhaal, de personages, de sfeer en het begrip van de lezer.
Omdat naast de betekenis ook elementen als de rijm, de klank, herhalingen, het hardop voorlezen of de relatie tussen de tekst en de illustraties van belang kunnen zijn.
Het moet een combinatie zijn van beheersing van de doeltaal, interpretatievaardigheden, kennis van de kenmerken van het genre en criteria die het mogelijk maken de taalkundige en stilistische samenhang van het werk te behouden.
Vertaal je literaire werk met Blarlo
Bij Blarlo werken we aan vertaalprojecten voor romans en korte verhalen, maar ook voor kinderboeken en jeugdliteratuur, met professionele moedertaalsprekende vertalers die gespecialiseerd zijn in de taal, de markt en de kenmerken van elk werk.
Als bureau dat gespecialiseerd is in literaire vertalingen, selecteren wij voor elk project de juiste vertaler en hanteren wij kwaliteits- en beoordelingsprocessen die worden ondersteund door de ISO 9001- en ISO 17100-certificeringen.
Het vertalen van literatuur gaat immers niet alleen over de keuze tussen letterlijk of aangepast. Het houdt in dat wordt vastgesteld wat bewaard moet blijven, zodat het werk blijft functioneren wanneer de taal verandert.
Over de auteur
Laura González Toré is hoofd Marketing en Communicatie bij Blarlo.
Ze is gespecialiseerd in contentstrategie, digitale communicatie en internationalisering en werkt aan de positionering van Blarlo en het beter afstemmen van professionele vertalingen op de behoeften van bedrijven.
